Кога Западот е поделен, проблемите се чувствуваат на Балканот

РСЕ

Не би бил прв пат Русија да побара учество во судбината на Косово. Од спротивставувањето на интервенцијата на НАТО во 1999 година до споредувањето со анектираниот Крим и блокирањето на меѓународното признавање, Москва постојано играше улога на противник на неговата државност.

Денес, со затегнати односи меѓу САД и Европската Унија, постои ризик руското влијание да стане уште поочигледно, пишува РСЕ.

Оваа недела, рускиот министер за надворешни работи Сергеј Лавров потврди дека Москва отворила канали за комуникација со САД за случувањата на Балканот и е подготвена да ги продлабочи. Тој, исто така, посочи дека и Американците се желни да се вклучат.

„Имаме повеќе можности да комуницираме со САД (отколку со ЕУ) за Балканот – особено за Босна и Херцеговина и другите земји во регионот. Ваквите контакти продолжуваат. Тие сè уште не донеле позитивни или јасни резултати. Но, ние сме отворени за овие контакти и, колку што можам да видам, нашите американски колеги се исто така подготвени да ги развијат“, рече Лавров.

Радио Слободна Европа (РСЕ) испрати прашање до американскиот Стејт департмент за тоа дали САД разговараат со Русија за Косово, Босна и Херцеговина или други балкански земји, како се координираат со Европа и како ја проценуваат улогата на Москва во регионот, но немаше одговор.

Европската унија нагласи дека не може да потврди евентуални размени меѓу трети страни.

„ЕУ е главен политички, економски и стратешки партнер на Западен Балкан и е целосно ангажирана во регионот“, изјави портпаролот на блокот за РСЕ/РЛ.

Косовската влада, во својот технички мандат, не ги коментираше изјавите на Лавров. Сепак, вршителот на должноста премиер Албин Курти предупреди во Давос за индиректна закана за Косово од Русија, преку Србија, со оглед на тоа што двете вклучени земји не ја признаваат неговата независност.

„Секој што му помага на нашиот северен сосед во неговите напори да нè дестабилизира, создава проблеми и за нас. Нашата најблиска закана во овој поглед е Руската Федерација“, рече Курти.

Русија игра активна улога на Западен Балкан, главно преку врските со Србија и Република Српска, еден од двата ентитета во Босна и Херцеговина. Нејзиното влијание во други земји, како што се Црна Гора, Северна Македонија и Косово, останува ограничено и често индиректно.

Преку дезинформации, проруски медиуми и влијание врз енергијата, Москва се стреми да ја забави евроатлантската интеграција, да ја зголеми нестабилноста во регионот и да ги предизвика интересите на САД и ЕУ.

Европскиот парламент усвои неколку резолуции со кои се осудуваат овие практики и се повикува на координиран одговор од ЕУ и земјите партнери.

Во извештајот на Косовскиот центар за безбедносни студии, објавен во 2024 година, се наведува дека една од целите на Русија на Западен Балкан е да ја спречи Србија да се усогласи со Западот.

„Еден од начините да се постигне ова е цврсто да се поддржи ставот на Србија за Косово и да се попречи процесот на нормализација на односите меѓу Косово и Србија“, се вели во него.

Речиси четири години откако Русија ја започна својата инвазија на Украина, Москва се соочи со ѕид од економски санкции и дипломатска изолација од Западот.

Неодамна, некои од овие пречки почнаа да се олабавуваат, особено по состанокот меѓу американскиот претседател Доналд Трамп и рускиот претседател Владимир Путин во Алјаска минатата година и последователните разговори меѓу претставници од двете земји за наоѓање излез од конфликтот во Украина.

Од друга страна, многу европски лидери зазедоа поцврст став и не покажаа знаци дека ќе ја смират Русија. Но, трансатлантските односи се исто така затегнати поради мноштво други прашања – од ситуацијата во Газа до амбициите на САД за Гренланд – што ја прави меѓународната сцена понепредвидлива од кога било.

„Ја сакам Европа и сакам да се снаоѓа добро, но не оди во вистинската насока“, рече Трамп на Светскиот економски форум во Давос.

За Ивана Страднер од Фондацијата за одбрана на демократиите во Вашингтон, трансатлантскиот раскол е „сон што се остварува за Москва“ бидејќи ѝ дава можност да ги искористи кризите на Балканот и да ја повика Украина на одговорност. Меѓу најранливите земји е Босна и Херцеговина.

„Поради различните религиозни и етнички групи. Ова создава точка на триење што Русија може да ја искористи за да ја ескалира кризата – со помош на Милорад Додик – а потоа да ја смири ситуацијата. Таа би го искористила ова како преговарачки адут, кажувајќи му на Западот дека ако не сака конфликтот понатаму да се шири, мора да преговара со Русија“, изјави Страднер за Радио Слободна Европа.

Чарлс Капчан од Советот за надворешни односи во Вашингтон вели дека Русија сака да ги прикаже САД како вистински партнер во преговорите, а ЕУ како ирелевантна. Тој смета дека трансатлантската поделба е исклучително опасна и контрапродуктивна за ограничување на Русија.

Според него, укинувањето на санкциите против Додик ја доближи позицијата на САД до интересите на Москва во Босна, иако Стејт департментот претходно објасни за РСЕ дека оваа одлука е донесена откако властите на РС повлекоа голем број закони кои се сметаат за неуставни.

Капчан ги толкува изјавите на Лавров како сигнал за поголема отвореност на Вашингтон кон Москва, во споредба со Брисел, и како дел од поширок модел каде што политиката на САД ненамерно се совпаѓа со руските цели на Балканот.

„Бидејќи Додик е проруски ориентиран и со оглед на тоа што Русија се залага за нестабилност во регионот – нешто по што е позната и РС – ова, на некој начин, ги става Вашингтон и Москва на иста страна кога станува збор за Босна и Херцеговина“, изјави Капчан за РСЕ.

Тој верува дека дијалогот на САД со Русија за Украина е неопходен, но предупредува дека соработката со Москва на Балканот треба да се избегнува, бидејќи нејзините интереси се „дијаметрално спротивни“ од оние на САД.

„Главен партнер на Америка на Балканот е ЕУ, а не Русија. Поради оваа причина, она што треба да се види е многу поинтензивна соработка и дипломатија меѓу САД и ЕУ, иако тоа е тешко сега, со оглед на тоа што односите меѓу САД и Европа не се во добра состојба во моментов“, рече Капчан.

Тој верува дека Косово е на радарот на Трамп и дека неговата администрација ќе ги турка Приштина и Белград кон напредок во преговорите за нормализација на односите, но проценува дека Русија би можела да се обиде да го попречи овој процес, бидејќи „има за цел да го зачува сеправославното единство во регионот“.

Според него, Косово треба да внимава на можни руски обиди „да запали нови немири“.

Страднер, сепак, има различно мислење – Косово е дел од пошироката геополитичка слика, но не е главен фокус на Русија. „Верувам дека ситуацијата во Косово, во однос на безбедноста, е подобра отколку што беше пред неколку години. И последното нешто што САД го сакаат сега е неконтролирана ескалација“, вели Страднер.

Сепак, според неа, Косово никогаш не смее да заборави дека главните бастиони на руското влијание се во Србија и Босна.

Покрај политичките врски, Москва има лостови за притисок и уцена во овие две земји – од контрола врз енергијата и гасот, до економско и медиумско влијание – кои ги користи за да го одржи својот стратешки простор и влијание во регионот.

„Косово треба да развие многу поблиски врски со ЕУ и да биде исклучително дипломатско и мудро во својот пристап кон Соединетите Американски Држави“, вели Страднер.

Како што вели, ЕУ треба да покаже и вистинско лидерство во Западен Балкан, каде што, досега, не била толку ефикасна.

Според неа, ова е време кога сите, како „мачки што бркаат ласер“, реагираат неумоливо на брзо менувачките настани, без вистинска контрола и јасна идеја за тоа што е следно.

„Додека светлината нè држи заглавени во нашата игра, светот не чека“, изјави Страднер.

јануари 26, 2026