Стручњаци: 52 проценти од Хрватите намерно избегнуваат вести, медиумите ја игнорираат пораката

Речиси 52 проценти од хрватските граѓани намерно избегнуваат вести, покажуваат резултатите од истражувањето на Агенцијата за медиуми претставено во мај, а ангажираните стручњаци четири месеци подоцна истакнуваат дека медиумите ја игнорираат пораката на граѓаните и пасивно реагираат на подемот на социјалните мрежи како доминантен канал за информирање.

Традиционалните медиуми во Хрватска – телевизијата, радиото, печатот, но и интернет-порталите се во најголема криза досега, истакнуваат нарачателите и авторите на истражувањето. Тие додаваат и дека, освен кризата на деловните модели и изразено малиот капацитет за структурни и содржински промени, хрватскиот медиумски систем е соочен со досега најголема криза на доверба кај граѓаните, а особено во квалитетот, веродостојноста, сигурноста и точноста на вестите.

„Довербата во медиумите во Хрватска е релативно ниска, а избегнувањето на вестите е изразено високо. За жал, хрватските граѓани сметаат дека вестите кај нас се сè поквалитетно сиромашни, тривијални и сензационалистички, поради што и ги избегнуваат“, порачува професорката на Факултетот за политички науки во Загреб, Маријана Грбеша Зензеровиќ, која во мај го претстави истражувањето на кое соработуваше, а кое за Агенцијата за медиуми (АЕМ) го спроведе социологот Иван Буриќ.

Резултатите од тоа истражување покажаа дека 31,2 проценти од граѓаните повремено намерно избегнуваат вести, дури 16,8 проценти често намерно избегнуваат вести, а 3,6 проценти намерно повеќе не следат никакви вести. Покрај речиси 52 проценти (51,6 проценти) од оние кои намерно ги избегнуваат вестите, може да се вклучат и „оние кои не ги избегнуваат вестите намерно, но не ги следат бидејќи не ги интересираат“, со што вкупната бројка достигнува дури 56,1 процент.

За генерацијата З главен извор на информирање се социјалните мрежи и дигиталните платформи

Истражувањето покажува и дека кај општата популација телевизијата и интернет-порталите и понатаму се главни канали за информирање на граѓаните, но дека за генерацијата З (родени од 1997 до 2012 година) социјалните мрежи и дигиталните платформи станаа главен извор на информирање (повеќе од 52 проценти).

Конкретно, истакнуваат стручњаците, хрватските традиционални медиуми веќе ја изгубија битката со социјалните мрежи во информирањето на младите кои, според истражувањето, како дигитално-мрежни консументи повеќе воопшто и не бараат вести целно и активно, но затоа ги избегнуваат вестите трипати повеќе од консументите на традиционалните медиуми.

Грбеша Зензеровиќ нагласува дека токму односот на младата публика кон вестите и медиумите сега станува клучно прашање за опстанокот на постојниот медиумски систем, но и на новинарството. Таа додава и дека, иако сличен тренд е присутен и во други земји, поради недостигот на системско медиумско образование и бавната реакција на хрватскиот медиумски систем, младите сега имаат слаб или никаков контакт со новинарските содржини.

„Причината за избегнување на вестите е и големата количина на негативни содржини кои лошо влијаат врз расположението, па публиката се ’штити‘ така што ги избегнува. Тоа секако не е добро и медиумите би морале ваквиот повратен одговор од граѓаните да го сфатат сериозно“, изјави таа.

На прашањето дали водечките луѓе на хрватскиот медиумски систем, ако веќе не ги земаат повратните информации од граѓаните „за сериозно“, барем развиваат модели со кои би се зајакнала веродостојноста на информациите, таа не понуди директен одговор. Сепак, понуди заклучок кој се однесува на новинарството.

Новинарството и новинарите во незавидна ситуација

„Новинарството и новинарите во Хрватска се наоѓаат во незавидна ситуација, а ваквиот тренд, за жал, не дава убава слика за новинарството во иднина“, заклучи Грбеша Зензеровиќ.

Авторот на истражувањето за Агенцијата за медиуми, социологот Иван Буриќ, пак, истакнува дека не може да понуди одговори за иднината на хрватскиот медиумски сектор, но предупредува и дека дополнителните странски истражувања покажуваат дека падот на довербата во хрватските медиуми е алармантен – дури и во европски и светски рамки.

Буриќ беше меѓу првите кои дополнително го проанализираа петнаесеттото издание на Извештајот за дигитални вести на Ројтерс (Reuters Digital News Report) објавено во јуни, кое во многу нешта ги потврдува резултатите од анализата на АЕМ објавена во мај. Пред сè, социјалните мрежи и видео-платформите за првпат глобално ги престигнаа телевизијата и информативните портали како најраспространет извор на вести. Глобално, 54 проценти од испитаниците користат социјални мрежи и видео-платформи како извор на вести, телевизија користат 52 проценти, а информативни портали и апликации 51 процент од испитаниците.

Иако социјалните мрежи како главен извор на вести во Хрватска засега ги „прифати“ само З генерацијата, резултатите од истражувањето на Ројтерс за падот на довербата на општата популација во традиционалните медиуми дополнително ја покажуваат длабочината на кризата во хрватскиот медиумски систем. Што се однесува до падот на интересот за вести, Хрватска не само што го следи глобалниот тренд, туку се рангира меѓу оние земји во кои овој феномен е најизразен и најзабрзан.

„Во 2026 година, третина од хрватските испитаници (34 проценти) изјавиле дека се ’изразено‘ или ’многу‘ заинтересирани за вести. Тоа ја сместува Хрватска при самото дно на европската листа, единствено над Словачка (22 проценти), а на исто ниво со Италија. Во споредба со првото мерење од 2017 година, кога тој удел изнесуваше 57 проценти, станува збор за пад од 23 процентни поени за само девет години“, наведува Буриќ.

Хрватска при дното на листата и според довербата во вестите

Хрватска и според показателите за доверба во вестите е позиционирана при дното на европската листа. Во 2026 година само 29 проценти од хрватските испитаници изјавуваат дека имаат доверба во вестите, што во однос на 2017 година е пад од десет процентни поени. По апсолутното ниво на доверба во вестите во 2026 година, Хрватска со 29 проценти е само над Грција (18 проценти), Унгарија (17 проценти), Словачка (19 проценти), Бугарија (21 процент) и Србија (22 проценти).

„Тешко дека може да се зборува за изолиран проблем. Очигледно е дека се работи за системска, структурна криза на доверба која ја зафаќа медиумската индустрија во целост“, заклучува Буриќ во текстот објавен на sociologija.hr.

„Запрете го Ројтерс“ е легендарниот апел на извесен југословенски политичар од 1981 година, но и метафора со која со децении се опишуваат обидите да се избегне ширењето на непожелни вести. Директорот на Агенцијата за медиуми, Јосип Поповац, порачува дека да се „запира Ројтерс“ во најава на криза и пред четириесетина години било апсолутна бесмислица, а особено сега во ерата на незапирливиот проток на информации.

Но, од друга страна, не се двоуми да потврди дека резултатите и од истражувањето на Ројтерс и од АЕМ потврдуваат голема криза во хрватскиот медиумски систем. „Сакале ние или не, ќе мораме како општество повеќе да вложуваме во медиумскиот систем и многу повеќе јавни пари ќе мора да влегуваат во медиумскиот систем, имајќи предвид дека деловните модели на традиционалните медиуми се на самиот раб“, изјави Поповац во подкаст на РТЛ.

Тој нагласи и дека најголема брана од какво било дезинформирање се токму професионалните традиционални медиуми, но дека е потребна интервенција од целото општество за зачувување на здрав медиумски екосистем.

Голема опасност од уривање на медиумскиот пазар и традиционалните медиуми

„Опасноста од уривање на комплетниот медиумски пазар и традиционалните медиуми во светот е прилично голема. И тука мораме да изнајдеме некој модел за професионалниот медиумски систем да има од што да живее“, изјави Поповац.

Сепак, во однос на вложувањето јавни средства за спасување на медиумскиот систем што се соочува со тешкотии, експертите укажуваат дека на Хрватска ѝ недостига медиумска стратегија која би ги дефинирала целите, задачите и методите за одржување на медиумскиот систем.

„Хрватска никогаш нема развиено медиумска стратегија која би одговорила на некои од претходно наведените предизвици. Главниот импулс за развој на медиумскиот сектор сè уште доаѓа од Европската Унија – на пример Актот за медиумски слободи (EMFA), СЛАП директивата, Националниот план за закрепување и отпорност …“, истакнува Пашко Билиќ од Институтот за развој и меѓународни односи (IRMO).

Тој заклучува и дека единствениот донекаде соодветен институционален документ кој ја назначува улогата и значењето на медиумскиот сектор, „Националниот план за развој на културата и медиумите од 2023 до 2027 година“, не е доволен да се промени општествената улога на медиумите.

Што се однесува до завршната порака, неа ѝ ја препуштаме на професионалната новинарска организација – Хрватското новинарско друштво.

„Медиумите долго време беа препуштени на пазарот, а сите знаеме како функционира пазарот во Хрватска – колку си поблиску до власта, толку повеќе те чести. Најголемиот проблем на хрватскиот медиумски сектор е тоа што не постојат механизми кои би ја заштитиле уредничката автономија од деловните интереси, истакнуваат од ХНД.

Затоа, тие нудат и заклучок:

„Иднината за медиумите што сакаат да стекнат доверба лежи во вложувањето во кредибилноста на информациите – конкретно, во редакции составени од новинари и уредници кои ги почитуваат основните начела на професијата. А тоа чини многу. Затоа, должност на државата е да го финансира токму овој вид кредибилно новинарство – кое ги почитува сите професионални стандарди, без оглед на платформата. Исто така, должност на државата е да го гарантира правото на граѓаните на пристап до плурализам на уреднички независни медиумски содржини и да ги воспостави рамковните услови неопходни за заштита на тоа право, заради слободен и демократски дискурс“, заклучува ХНД.

септември 29, 2026