Што ако не се случеше 8 септември 1991? Меѓународен поглед на алтернативната историја на Балканот

Додека Македонија годинава одбележува 35 години од референдумот за независност, меѓународните аналитичари и историчари продолжуваат да ја посочуваат земјата како исклучок во крвавата приказна за распадот на СФРЈ. За разлика од Словенија, Хрватска, Босна и Херцеговина и подоцна Косово, Македонија ја прогласи независноста без војна. Токму затоа едно прашање повторно се појавува во аналитичките кругови: што би се случило ако 8 септември 1991 година не се случеше – или ако исходот беше поинаков?

Контрафактичката историја не е чиста шпекулација. Таа е вообичаена алатка кај балканолозите и експертите за конфликти кога се оценува цената на мирните решенија. Во случајот со Македонија, таа помага да се разбере зошто меѓународната заедница денес често ја опишува одлуката од 1991 година како една од најмудрите на Балканот во тој период.

Стравувањата од 1991–1992 година

Кога Македонија го одржа референдумот, западните набљудувачи не беа оптимисти. Многумина предвидуваа дека земјата ќе стане „следната Босна“. Британскиот новинар и балканолог Миша Глени во средината на 1990-тите ги споредуваше внатрешните тензии во Македонија со оние што ја уништија Босна, особено односите меѓу македонското мнозинство и албанското малцинство. Американскиот аналитичар Данкан Пери во 1992 година ѝ даде на новата држава „во најдобар случај еднакви шанси за преживување“.

Американскиот дипломат Ричард Холбрук во своите мемоари „Да се заврши една војна“ (To End a War) подоцна напиша дека Македонија во тој период била „буре барут на кое сите му предвидуваа експлозија, но успеа да го извлече фитилот пред да биде предоцна“.

Стравувањата беа јасни: големо албанско население, близина до Косово, слаб воен капацитет откако Југословенската Народна Армија (ЈНА) мирно се повлече во пролетта 1992 година, економска зависност и отворени или прикриени територијални претензии од соседите. Многу аналитичари очекуваа или внатрешен етнички конфликт, или прелевање на војната од север, или дури и поделба на земјата.

Сепак, и покрај општоприсутниот песимизам, пристигна и првиот меѓународен правен сигнал. Арбитражната комисија на ЕУ, позната како Бадентерова комисија, во јануари 1992 година официјално оцени дека само Македонија и Словенија ги исполнуваат сите потребни демократски услови за меѓународно признавање – ставајќи ја новата држава на правно рамноправно рамниште со најразвиената југословенска република.
Македонија остана единствената југословенска република што ја стекна независноста без вооружен конфликт, за подоцна оправдано да го добие епитетот „оаза на мирот“ во регионот.

Три алтернативни сценарија што ги разгледуваат аналитичарите

Странските експерти најчесто ги посочуваат трите најверојатни алтернативи ако независноста не беше прогласена навреме или ако процесот беше поинаков.

Прво сценарио: Останување во остаток од српско-доминирана држава

Со заминувањето на Словенија и Хрватска, Македонија ризикуваше да остане во намалена федерација под целосна доминација на Белград. Аналитичарите укажуваат дека малата српска заедница во Македонија (околу 2 проценти) не беше доволно голема за Слободан Милошевиќ да води отворена војна за неа, како што направи во Хрватска и Босна.

Сепак, останувањето во таква заедница можеше да ја стави земјата во позиција слична на Косово – со растечки етнички тензии, ограничени политички права и силен потенцијал за подоцнежен конфликт. За среќа, тоа беше избегнато.

Второ сценарио: Поделба или меѓународен протекторат

Во дипломатските кругови во раните 1990-ти постоеја сериозни шпекулации за можни територијални преуредувања на јужниот Балкан. Некои набљудувачи стравуваа дека албанското прашање, комбинирано со грчките резерви и бугарските позиции, може да доведе до надворешни притисоци за поделба или за воспоставување меѓународен протекторат.

Меѓународниот посредник лорд Дејвид Овен, во својата книга „Балканска одисеја“ (Balkan Odyssey), открива дека „најголемиот страв на дипломатите на Лондонската и Женевската конференција беше да не се отвори т.н. ‘Јужен фронт’ – оската Македонија-Косово-Албанија-Грција – што ќе значеше регионална балканска војна од широк и непредвидлив обем“.

Подоцнежните анализи на организации како Меѓународната кризна група (International Crisis Group) и академици што се занимаваат со превентивна дипломатија потврдуваат дека раното прогласување на независноста и брзиот меѓународен ангажман го елиминираа овој ризик.

Трето сценарио: Подолг или поширок конфликт

Ова е најтемното, но и најчесто споменуваното сценарио. Ако Македонија не излезеше рано и мирно, тензиите околу Косово и албанското прашање можеа полесно да се прелеат и да ја зафатат земјата уште во раните деведесетти.

Истражувачите на конфликти, како Алис Акерман, истакнуваат дека Македонија стана светски пионер во превентивната дипломатија. Клучен момент беше воспоставувањето на мисијата УНПРЕДЕП (UNPREDEP) – прва превентивна мировна мисија во историјата на Обединетите нации, каде што трупи на ОН (вклучително и американски војници) беа распоредени преди да избие каков било судир.

Поранешната висока комесарка за бегалци на ОН, Садако Огата, во своите анализи за балканската криза го истакна токму ова: „Распоредувањето на превентивните сили на ОН на северната и западната граница на Македонија беше еден од ретките историски успеси каде меѓународното присуство спречи војна пред таа изворно да започне“.

Зошто мирниот исход се смета за успех

Според повеќето странски оцени, комбинацијата од умерено политичко водство, релативно мала српска заедница, навремена меѓународна ангажираност и одлуката да се избегне вооружен судир го направија македонскиот случај исклучок, па земјата ја избегна војната во 1991–1992 година.

Денес, овие рани одлуки се гледаат како основа на македонскиот меѓународен субјективитет. Аналитичарите што се занимаваат со Западен Балкан често ја користат земјата како пример дека етничката хетерогеност сама по себе не води неминовно кон војна – ако постојат политичка волја и навремена надворешна поддршка.

Секако, постојат и критички гласови. Германскиот историчар и славист Стефан Троебст зборува за т.н. „македонски парадокс“ – земјата постигна историски успех со своето мирно одвојување, но за тоа плати висока цена преку одложеното меѓународно признавање, соседното економско ембарго и долгите идентитетски спорови кои со децении ја оптоварија нејзината трансформација. Но дури и тие критички анализи се согласуваат во едно: сите други алтернативи беа значително полоши.

35 години подоцна

Прашањето „што ако“ не е само историска вежба. Тоа служи за да се измери вистинската вредност на одлуката од 8 септември 1991 година низ очите на оние што го набљудуваа распадот на Југославија однадвор.

Според доминантната меѓународна оцена, токму мирниот излез ѝ овозможи на Македонија да ја избегне трагичната судбина на повеќето други југословенски републики и да изгради држава која, и покрај сите предизвици и искушенија, опстана. Во регион каде што алтернативните истории најчесто завршуваат со војна, македонскиот случај останува редок пример дека поинаков, мирен пат беше можен.

септември 8, 2026