Анализа: Како студентско движење го собори Вучиќ во Србија

BBC

Движење што се роди од огромна трагедија започна со студентски блокади на патиштата, а прерасна во речиси секојдневни протести и национален бунт против корупцијата и небрежноста на владата. За помалку од две години, студентите успеаја да ја соборат 14-годишната политичка доминација на Александар Вучиќ, чија Српска напредна партија (СНС) гледаше како нејзината поддршка се намалува сè до нејзиниот конечен пораз на изборите што се претворија во референдум за иднината на Србија.

Од Белград преку Нови Сад до Ниш, преовладуваше еуфорија додека поддржувачите се собираа во градските центри и пред седиштето на листата „Студентите победуваат“. Во објава на социјалните мрежи, студентите кратко рекоа: „Србија е слободна“.

Најмоќниот симбол на таа промена беше падот на таканаречениот „Ќациленд“, шаторска населба на поддржувачите на Вучиќ што никна пред 18 месеци во  Пионирски парк во самиот центар на Белград, веднаш пред зградата на српскиот парламент. Металните огради беа урнати со гласни извици од толпата: „Вучиќ заминува!“

Како студентите ја променија Србија
Иако немаат истакнати лидери или политичка позадина, движењето собрано околу листата „Студентите победуваат“ успеа да привлече гласачи незадоволни од владата од сите нивоа на српското општество. Тие ги истакнаа кандидатите за сите 250 претставнички места во Собранието, а меѓу нив немаше ниту еден студент.

Првиот на листата, истакнатиот кардиолог Илија Срдановиќ, минатата недела им се придружи на студентите кои маршираа пеш кон Белград и рече дека пред нивните очи се пишува нова историја: „Оваа енергија повеќе не може да се запре“.

„Им нудиме на граѓаните фундаменталните вредности на цивилизираното општество, оние што овој претходен режим им ги одзеде за последен пат“, рече Срдановиќ во интервју за Би-Би-Си.

Се започна на 1 ноември 2024 година, кога се урна бетонска настрешница на железничката станица во Нови Сад, вториот по големина српски град, при што загинаа 16 лица. Таа трагедија стана симбол на широко распространета корупција во земјата. Критичарите директно ги поврзаа катастрофалните неуспеси за време на реновирањето на станицата со самиот претседател, кој лично го промовираше и присвои инфраструктурниот проект.

„Уривањето на бетонската настрешница беше последната капка што ја прелеа чашата“, објаснува Хелена Иванов од истражувачкиот центар „Хенри Џексон Друштво“ за Би-Би-Си. Тоа беше емотивен момент што запали искра и започна повеќемесечен бран протестни прошетки и акции што ги освоија срцата и умовите на српските граѓани на начин на кој ниедна опозициска партија не успеа да го направи со години.

Од блокади на улици до изборен колапс на СНС
Она што започна како неделен протест на студенти кои бараа правда на универзитетите и градските улици, наскоро прерасна во масовно движење на локално ниво. На движењето му се придружија најразновидните делови од општеството – од земјоделци до актери и судии.

СНС на Вучиќ беше видливо потресена. Веќе во јануари 2025 година, премиерот поднесе оставка за да ги „смири тензиите“. Во март 2025 година, Белград ги доживеа најголемите антивладини протести во својата историја. Додека движењето без лидер се засилуваше, студентите се организираа преку студентски собранија и пленуми.

Кога Вучиќ објави предвремени избори минатиот месец, тие беа целосно подготвени.
„Тие успеаја да го претворат тој емоционален ентузијазам во солидна организација и да ги обучат луѓето како да ја заштитат регуларноста на гласачките места“, објаснува Хелена Иванов.

„Пораката беше кристално јасна: сакаме владеење на правото, а не владеење според законот“, нагласи Гордана Делиќ, раководител на програмата за Балканот во German Marshall Fund of the US, оценувајќи дека изборите во недела всушност беа референдум за режимот.

Вучиќ првично се обиде да ги прикаже демонстрантите како луѓе со „добри намери“, но како што се приближуваа изборите, почна да ги обвинува дека сакаат да ја „соборат Србија“. Дури и откако го призна поразот во недела навечер, тој изнесе неосновани тврдења дека студентите ја имаат поддршката од неименувани „европски земји и американската длабока држава“.

Кој ќе ја води Србија сега?
Едно е сосема јасно – државата нема да ја водат студенти бидејќи воопшто не учествуваа на изборите. Тоа беше внимателно пресметана одлука бидејќи проценија дека гласачите веројатно нема да им веруваат на кандидатите со премалку животно искуство.

Иако прв на листата беше кардиологот Илија Срдановиќ, професор на Универзитетот во Нови Сад, тој всушност не се гледа на чело на идната влада. Малку кандидати од листата се истакнуваат како очигледни политички лидери во овој момент.

Се проценува дека најмалку 135 кандидати од листата обезбедиле парламентарни мандати. Меѓу нив се поранешната кошаркарска ѕвезда Дејан Бодирога (24-ти на листата), познатиот актер Тихомир Станиќ (8-ми), оперскиот пејач Никола Микиќ (46-ти), поранешниот гувернер на Народната банка на Србија Дејан Шошкиќ (27-ми) и голем број универзитетски професори.

Името на Дејан Шошкиќ најчесто се споменува во комбинации за новиот премиер. Тој бил и претходно  и јавно зборуваше за економските кратења и реформите што има намера да ги спроведе, поради што беше жестоко нападнат од режимските медиуми.

Кој е планот на новата влада?
Избраните претставници сега имаат задача да ја спроведат програмата, која всушност е политички манифест на движењето. Според самите студенти, тие барале луѓе кои ќе влезат во институциите, „ќе ја работат својата работа одговорно и никогаш нема да заборават зошто се испратени таму“.

Во програмата, која содржи 11 клучни точки, студентското движење најавува:

Искоренување на корупцијата преку формирање специјална полициска единица која ќе ги апси одговорните за злоупотреби
Чистка во Министерството за внатрешни работи, од која имаат намера да ги отстранат сите оние кои ги прекршиле нивните овластувања со потиснување на протести или соработувале со организиран криминал
Воведување ред во медиумската сцена и ослободување на јавниот сервис (РТС) од политичката контрола на властите
Прекин на практиката на вработување партиски послушници на чело на јавни претпријатија.
Вучиќ и неговата партија продолжуваат да ги отфрлаат сите обвинувања за корупција и политички притисок врз медиумите.

Иако формално не влегоа во парламентот, студентите се тие што им дадоа ветувања на граѓаните на Србија, а притисокот ќе биде врз нив да го исполнат планираниот план. На граѓаните што се кандидираа за функција, рекоа студентите, „им е доверена задачата дел од борбата што ја водиме на улиците веќе една година да ја пренесат на институциите“.

Во својот говор во неделата навечер, Александар Вучиќ им рече на поддржувачите на партијата дека студентите уништиле две години живот во Србија, заканувајќи им се дека ќе бидат поразени „побрзо отколку што мислат“.  

октомври 26, 2026