Што треба да знаете за Ормускиот Теснец, клучен премин неопходен за глобалното снабдување со енергија

Проширувањето на војната во Иран го запре сообраќајот на танкери низ Ормускиот Теснец, а цените на нафтата нагло осцилираат, нагласувајќи ја важната улога што овој тесен премин ја игра во глобалното снабдување со енергија.

Ормускиот Проток е тесниот влез во Арапскиот Залив низ кој поминува околу една петтина од светската нафта. Танкерите што патуваат низ теснецот, кој на север граничи со Иран, пренесуваат нафта и гас од Саудиска Арабија, Кувајт, Ирак, Катар, Бахреин, Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ) и Иран. Најголемиот дел од таа нафта оди во Азија.

Секој прекин на сообраќајот низ Ормускиот Теснец е крајно деструктивен за трговијата со нафта. Прекините предизвикаа скок на цената на нафтата во понеделникот, за таа набрзо потоа нагло да падне откако претседателот Доналд Трамп сугерираше дека војната можеби е блиску до крајот.

„Она што е во залог не може доволно да се нагласи“, изјави Хакан Каја, виш менаџер на портфолио во фирмата за управување со инвестиции „Нојбергер Берман“. Тој рече дека делумно забавување кое би траело недела или две би можело да биде апсорбирано од нафтените компании. Но, целосно или речиси целосно затворање во траење од еден месец или повеќе би ги турнало цените на суровата нафта „длабоко во трицифрени бројки“, а цените на европскиот природен гас „кон или над кризните нивоа видени во 2022 година“.

Еве што треба да знаете за протокот и за војната во Иран која се проширува.

Клучен воден пат за глобалниот транспорт

Ормускиот Теснец е закривен воден пат, широк околу 33 километри на неговата најтесна точка. Тој го поврзува Арапскиот Залив со Оманскиот Залив. Оттаму, бродовите можат да патуваат до остатокот од светот. Иако Иран и Оман имаат свои територијални води во протокот, тој се смета за меѓународен воден пат низ кој можат да пловат сите бродови. Обединетите Арапски Емирати, каде што се наоѓа Дубаи со своите облакодери, исто така се наоѓаат во близина на овој воден пат.

Протокот долго време е важен за трговијата

Низ историјата, Ормускиот Теснец бил важен за трговијата, при што преку овој регион од Кина се пренесувале керамика, слонова коска, свила и текстил. Во модерната ера, тој е рута за супертанкери кои пренесуваат нафта и гас од Саудиска Арабија, Кувајт, Ирак, Катар, Бахреин, ОАЕ и Иран. Најголемиот дел од тоа оди на пазарите во Азија, вклучувајќи го и единствениот преостанат купувач на иранска нафта, Кина.

Иако во Саудиска Арабија и ОАЕ постојат нафтоводи кои можат да го заобиколат овој премин, американската Управа за енергетски информации (EIA) вели дека „поголемиот дел од волуменот што транзитира низ протокот нема алтернативен начин за напуштање на регионот“.

Заканите за оваа рута и во минатото ги зголемуваа глобалните цени на енергијата, вклучително и за време на израелско-иранската војна во јуни.

Дали протокот е затворен?

Иран нападна неколку бродови во Ормускиот Теснец и им се закани на сите бродови кои ќе се обидат да поминат, со што ефективно, но не и официјално, го затвори.

Претседателот Доналд Трамп на социјалните мрежи изјави дека САД драматично ќе ги зголемат нападите доколку Иран се обиде да го затвори Ормускиот Теснец. Иран ја гаѓаше енергетската инфраструктура и сообраќајот низ протокот, кој е витален воден пат за трговија со нафта.

Претходно, Иран привремено затвори делови од протокот во средината на февруари поради, како што наведе, воена вежба. Во минатите периоди на тензии и конфликти, Иран повремено го попречуваше превозот низ теснецот, а за време на иранско-ирачката војна во 1980-тите години, двете страни напаѓаа танкери и други пловила, користејќи поморски мини за целосно прекинување на сообраќајот во одредени моменти. Но, Иран немаше спроведено повторени закани за целосно затворање на водниот пат од 1980-тите, дури ни за време на минатогодишната 12-дневна војна кога Израел и САД ги бомбардираа клучните нуклеарни и воени локации на Иран.

САД воведуваат реосигурување на бродовите во регионот преку американската Меѓународна развојна финансиска корпорација (ДФЦ), владина агенција која соработува со приватниот сектор за поддршка на глобални инвестициски проекти, во обид повторно да ги придвижат бродовите низ протокот.

Осигурувањето од политички ризик е вид на покритие наменето за заштита на фирмите од финансиски загуби предизвикани од нестабилни политички услови, владини акции или насилство. Поморските осигурителни компании претходно ги откажуваа или ги зголемуваа стапките за осигурување во регионот.

Американскиот капацитет за реосигурување ќе ги осигури загубите до приближно 20 милијарди долари на тековна основа, според ДФЦ, фокусирајќи се за почеток на осигурување на товарот и физичкото оштетување на структурата и работната машинерија на бродот.

Трамп рече дека, доколку е потребно, американската морнарица ќе ги придружува нафтените танкери низ Ормускиот Теснец Морнарицата има најмалку осум разурнувачи и три помали крајбрежни борбени бродови во регионот. Овие бродови претходно биле користени за придружба на трговски бродови во регионот и во Црвеното Море.

Во меѓувреме, францускиот претседател Емануел Макрон вети дека ќе испрати дополнителни воени бродови во Источниот Медитеран. Во тек е иницијатива предводена од Франција која ќе вклучи европски и неевропски нации кои ќе помагаат во придружбата на танкерите за нафта и гас со цел постепено повторно отворање на Ормускиот Теснец кај Иран „што е можно поскоро откако ќе заврши најинтензивната фаза од конфликтот“.

Страв од мини

Претседателот Доналд Трамп денеска изјави дека американската војска „целосно уништила“ 10 ирански бродови за поставување мини по извештаите за ирански активности во Ормускиот Теснец.

Трамп во својата објава на социјалните мрежи додаде дека „ќе следува уште“, сугерирајќи дека САД ќе таргетираат дополнителни пловила за поставување мини.

Објавата за гаѓање на бродовите дојде набрзо по две други објави на американскиот претседател на социјалните мрежи во кои тој рече дека нема извештаи оти Иран поставува експлозивни мини во стратешкиот воден пат, но исто така го предупреди Техеран дека доколку се постават мини, сака тие веднаш да бидат отстранети.

Глобалните превозници ги прекинуваат операциите

Глобалните бродски компании издадоа предупредувања за услугите велејќи дека ги прекинале операциите во областа. Данската бродска компанија „Maersk“, најголемата бродска компанија во светот, во неделата соопшти дека ги прекинува сите премини на бродови во Ормускиот Теснец до понатамошно известување. Други океански превозници, вклучувајќи ги „Hapag-Lloyd“, „CMA-CGM“ и „MSC“, дадоа слични соопштенија.

„Оние бродови што останаа заглавени во Заливот не одат никаде“, рече Том Голдсби, претседавач за логистика во Одделот за управување со синџирот на снабдување на Универзитетот во Тенеси. „Постои и цела низа бродови кои се упатија кон Заливот за да ги заменат, а тие секако сега се закотвени или одат на друго место“.

Во моментов има околу 400 танкери за нафта и нафтени деривати кои мируваат во Заливот, а еден нафтен танкер помина низ Ормускиот Теснец без инцидент во понеделникот, според податоците од „MarineTraffic“, проект кој го следи движењето на пловилата низ светот користејќи јавно достапни податоци.

март 11, 2026