Западните земји во пад на Индексот за перцепција на корупцијата на ТИ

Дојче Веле

Некогаш се сметаа за лидери во борбата против корупцијата, но САД, Велика Британија, Канада и Шведска се во пад веќе една деценија на Индексот за перцепција на корупцијата на Транспаренси Интернешнл.

Просечниот број на поени според Индексот за перцепција на корупцијата е 42 од максимум 100, што е најниско ниво во последните десет години.

Дури и веќе воспоставените светски демократии сè повеќе тонат во корупција. Ова го покажува Индексот за перцепција на корупцијата (CPI) за 2025 година, објавен од Транспаренси Интернешнл денеска, 10 февруари.

Индексот се објавува веќе 31 година и рангира повеќе од 180 земји и територии според перцепираното ниво на корупција во јавниот сектор. Ова најново покажува и падови во земји како што се САД, Канада, Велика Британија и Шведска.

Индексот за 2025 година покажува драматично намалување на бројот на земји што постигнале повеќе од 80 поени – нивото што укажува дека јавната администрација на една земја е чиста. Пред десет години имаше 12 такви земји, а оваа година само пет.

Осма година по ред, Данска го забележа највисокиот резултат (89 поени), по што следат Финска (88) и Сингапур (84).

Транспаренси го осудува недостатокот на „смело лидерство“ на глобално ниво, за кое вели дека ги поткопува напорите за борба против корупцијата.

„Неколку влади повеќе не ја сметаат борбата против корупцијата за приоритет“, изјави за ДВ Франсоа Валеријан, претседател на Транспарентност Интернешнл. „Владите можеби имале впечаток дека… направиле сè во справувањето со корупцијата и морале да се свртат кон други приоритети“, рече тој.

Зошто САД паѓаат на глобалната листа на корупција?

Индексот на ИПК, кој ја рангира секоја нација на скала од 0 (многу корумпирана) до 100 (многу чиста), покажува дека САД паднале на најниско ниво од 64 поени досега, што е пад од десет поени во однос на 2016 година.

Транспаренси проценува дека политичката клима во САД се влошува повеќе од една деценија и наведува дека најновите податоци не се само одраз на тоа што се случило по враќањето на американскиот претседател Доналд Трамп во Белата куќа минатата година.

Имено, иако рејтингот на САД остана стабилен во поголемиот дел од владеењето на администрацијата на Бајден, а претходните извештаи наведуваат дека големиот пад минатата година е првенствено одговорен за етичките скандали со висок профил во Врховниот суд на САД.

„Значи, не можеме да го обвинуваме Трамп за сè, бидејќи имаше загрижувачки реформи што започнаа пред него“, изјави Валеријан за ДВ.

Во извештајот се наведува следново: „користење на јавна функција за напаѓање и ограничување на независните гласови“, … „нормализација на контрадикторната и трансакциската политика“, „политизација на донесувањето одлуки од страна на обвинителите … и „дејствија што ја поткопуваат независноста на судството“. Транспаренси оценува дека светиот „испраќа опасен сигнал дека коруптивните практики се прифатливи“.

Трамп создаде еден вид „брза лента“ за богатите странци да добијат американска виза за надомест од еден милион долари, но критичарите предупредуваат дека тоа е отворено за злоупотреба.

Од почетокот на неговиот втор мандат, Трамп презеде мерки што, според Транспаренси, предизвикуваат загриженост: затворање на јавните радиодифузери како Гласот на Америка или користење на владини агенции како оружје против политичките противници, вклучително и администрацијата на Бајден, но и други високи американски функционери.

Транспаренси, исто така, го обвинува Трамп за поткопување на независноста на судството и ослабување на спроведувањето на Законот за странски коруптивни практики (FCPA). Тој закон првично беше донесен за да се спречат американските граѓани, или американските субјекти, да поткупуваат странски владини службеници за да добиваат договори.

Во интервју за ДВ Валеријан го критикува Трамповата ревизија на FCPA преку извршна наредба за да се направи алатка за национална безбедност. Тој, исто така, ја истакна поддршката на републиканскиот претседател за криптовалутите како што е биткоинот – што често се користат за перење пари – и забрзаната програма за имиграција за богати странци, која критичарите ја нарекуваат златната карта на Трамп.

„Врз основа на нашето искуство, ваквите (визни) шеми привлекуваат корумпирани луѓе, а можат да привлечат и криминалци“, истакнува Валеријан.

Зошто борбата против корупцијата е застојана во Европа?

Во текот на последната деценија, најголем пад е забележан во Велика Британија. Таа земја сега има 70 поени (минус 11). Според Транспаренси, ова е поврзано со континуираните неуспеси во спроведувањето на етичките стандарди за министрите, пратениците и другите владини претставници на Велика Британија.

Исто така, се наведуваат скандали со набавки поврзани со ковид-19, каде што луѓе блиски до владата успеале да обезбедат профитабилни договори за снабдување со лична заштитна опрема, со премал надзор.

Други западни земји кои доживеале голем пад на рангирањето во текот на изминатата деценија се Нов Зеланд, каде падот е девет поени на 81, Шведска (минус осум, сега 80), Канада (минус седум, сега 75). Падот на Германија во последните десет години е поскромен – четири поени помалку и сега има 77. Патем, Германија се подобрила за два поени во споредба со минатата година.

Мафијата заработува пари од Зимските олимписки игри?

Индексот, исто така, забележа пад од четири поени во последната деценија во Франција, која сега има 66 поени. Се вели дека ова се должи на лошото спроведување на законите за корупција и растечкиот ризик од дослух на функционерите со приватни интереси.

Извештајот, исто така, ја поздравува пресудата на поранешниот француски претседател Никола Саркози за примање нелегални средства, вклучително и од покојниот либиски лидер Моамер ел-Гадафи, кои беа искористени за да му помогнат на Саркози во претседателската кампања.

„Многу (европски) земји беа лидери во борбата против корупцијата“, вели Валеријан, истакнувајќи дека директивата на ЕУ за борба против корупцијата е разводнета и нема да ѝ дозволи на Унијата да „ги зајакне напорите против корупцијата“.

Индексот покажува дека повеќе од две третини од земјите не успеваат да ја држат корупцијата под контрола

Каде е борбата против корупцијата сè уште слаба?

Во извештајот се наведува дека 50 земји забележале значителни падови на листата од 2012 година – особено Турција, Унгарија и Никарагва, поради опаѓање на демократијата, слаби институции и владеење на правото, сивата економија и барање ренти.

Корупцијата сè повеќе отвора врата за организиран криминал да навлезе во латиноамериканската политика, предупредува Транспаренси Интернешнл, забележувајќи дека дури и Костарика и Уругвај – земји кои долго време се сметаа за највисоко рангирани демократии во регионот – сега доживуваат притисок од корупција каков што се гледа во Колумбија, Мексико или Бразил.

Во извештајот се наведува дека падот е „остар, траен и тешко се поништува, бидејќи корупцијата станува систематска и длабоко вкоренета во политичките и административните структури“.

„Колку е поконцентрирана нечија моќ, толку е поголема злоупотребата на моќта. И колку е потајна моќта, толку е полесно да се злоупотреби“, оценува Валеријан.

Новиот Индекс на перцепција на корупцијата не ги зема предвид најновите досиеја на Џефри Епстин објавени минатиот месец, кои поврзаа функционери од неколку земји со наводни прекршоци, корупција или компромитирачки врски со осудениот педофил.

Транспаренси, исто така, го осудува политичкото мешање во активностите на невладините организации, особено оние што се критични кон владите. Извештајот зборува за зголемување на репресивните мерки и намалување на финансирањето на невладините организации во Грузија, Индонезија и Перу.

Извештајот предупредува дека во одредени земји, независните новинари, групите на граѓанското општество и т.н. „свиркачите“ се сè потешко да зборуваат против корупцијата.

Во исто време, напорите на Украина против корупцијата добија пофалби, дури и додека земјата продолжува да се бори против руската агресија. Сепак, неодамнешните скандали во одбранбениот сектор на земјата покажуваат дека корупцијата останува проблем во Украина.

Фактот дека овие случаи се појавуваат во јавноста и дека постапките се покренуваат, укажува дека новата рамка за борба против корупцијата во Украина почнува да оживува, според извештајот.

„Една земја – Украина – одлучи да се бори против корупцијата. Русија го избра спротивниот пат“, вели Валеријан, забележувајќи дека Москва ги укина законите насочени кон спречување и казнување на корупцијата.

Каква е состојбата во најниско рангираните земји?

Транспаренси Интернешнл, исто така, наведува дека авторитарните режими, како оние во Венецуела и Азербејџан, генерално бележат најлоши резултати, бидејќи таму „корупцијата е систематска и се манифестира на сите нивоа“.

Во најновиот индекс, повеќе од две третини од земјите паднаа под 50 поени, што, според извештајот, укажува на „сериозни проблеми со корупцијата во поголемиот дел од планетата“.

Во извештајот, исто така, се наведува дека земјите со помалку од 25 поени се најмногу погодени од конфликти или се под екстремно репресивни режими. Тоа се на пример Либија, Јемен и Еритреја (имаат по 13 поени), како и Сомалија и Јужен Судан (имаат по девет поени).

Она што извештајот го истакнува како позитивно е тоа колку земји се искачиле од дното кон средината на листата. Меѓу нив се Албанија, Ангола, Брегот на Слоновата Коска, Лаос, Сенегал, Украина и Узбекистан.

Исто така, се регистрирани и долгорочни движења на земји кои веќе имаат голем број поени – имено Естонија, Јужна Кореја, Бутан и Сејшели.

февруари 10, 2026